Topraklama Nedir? Eski Binalarda Eksikliği Nasıl Anlaşılır?

Çamaşır makinesinin kapağına ya da buzdolabının yan gövdesine dokunduğunuzda hafif bir karıncalanma hissediyorsanız bu tesadüf değildir. Topraklama, evde varlığı hiç düşünülmeyen ama olmadığı zaman ilk fark edilen koruma katmanıdır. Bu yazıda topraklamanın ne yaptığını, eski binalarda neden çoğunlukla eksik kaldığını ve sizin evinizde olup olmadığını hangi işaretlerden anlayabileceğinizi anlatıyoruz.

Topraklama nedir? Akıma önceden açılmış bir yoldur

Elektrik akımı kendisine sunulan en kolay yoldan akar. Topraklama tam olarak bu davranışın üzerine kurulmuştur: bir arıza sonucu cihazın metal gövdesine akım kaçtığında, o akımın toprağa ulaşabileceği düşük dirençli bir yolu önceden hazır bulundurur.

Somutlaştıralım. Çamaşır makinesindeki bir kablonun yalıtımı yıprandı ve faz ucu sac gövdeye değdi. Gövde artık gerilim altındadır. Bundan sonrası tesisatınıza bağlıdır:

• Topraklama varsa: Gövdeye kaçan akım toprak iletkeni üzerinden akmaya başlar. Akım büyüdüğü için sigorta açar ya da kaçak akım rölesi devreyi keser. Siz farkına bile varmadan cihaz enerjisiz kalır.
• Topraklama yoksa: Akımın gidecek bir yolu yoktur. Gövde sessizce gerilim altında bekler. Hiçbir sigorta atmaz, hiçbir uyarı gelmez. O devreyi tamamlayan ilk şey, ıslak elle veya çıplak ayakla gövdeye dokunan insandır.

Ayrım şurada: topraklama arızayı önlemez. Arızayı görünür hale getirir ve koruma elemanlarının iş yapabilmesi için gereken akımı akıtır. Panonuz ne kadar yeni olursa olsun, toprak iletkeni yoksa koruma zincirinin bir halkası eksiktir.

Prizdeki toprak ucu bir zincirin son halkasıdır: daire panosundaki toprak barasına, oradan bina kolonuna ve temeldeki toprak elektroduna bağlı olmalıdır. Zincirin herhangi bir yerinde kopukluk varsa o uç yalnızca bir metal parçasıdır.

Topraklama yoksa kaçak akım rölesi tek başına yetmez

Sahada sık duyduğumuz bir cümle: “Toprak hattım yok ama kaçak akım rölesi taktırdım.” Röle gerçekten çalışır; değişen şey çalışma anıdır.

Röle, fazdan giden akımla nötrden dönen akımı karşılaştırır. Topraklama varken gövdeye kaçan akım toprak teli üzerinden akıp gider; ortaya bir fark çıkar ve röle kimse dokunmadan devreyi keser. Topraklama yokken akımın gidecek yeri olmadığı için ölçülecek bir fark da oluşmaz. Akım ancak biri gövdeye dokunduğunda, yani insan vücudu toprağa giden yolu tamamladığında akmaya başlar.

Röle topraklamanın yerini almaz, onunla birlikte anlam kazanır; elektrik arıza ve tesisat hizmetimiz kapsamında ikisini birlikte değerlendiriyoruz.

Eski binalarda topraklama neden eksik olur?

Karşıyaka, Alaybey ve Bostanlı’daki eski apartmanların çoğunda topraklama ya hiç yapılmamıştır ya da zamanla işlevini kaybetmiştir. Sebepler sahada hep aynı başlıklarda toplanır:

• İki telli tesisat dönemi. O yıllarda daire içine faz ve nötr olmak üzere iki iletken çekilirdi. Toprak iletkeni tesisatın parçası değildi. Yani duvarın içinde üçüncü tel fiziksel olarak yoktur.
• Bina toprak elektrodunun hiç yapılmaması. Temel topraklaması sonraki yıllarda yerleşti. Temelde iletken yoksa, dairelere toprak teli çekseniz bile telin varacağı bir yer olmaz.
• Su borusundan toprak alma alışkanlığı. Eskiden galvanizli su borusu toprak noktası olarak kullanılırdı. Tesisat plastik boruya dönüşünce bu bağlantı fiilen koptu, ama tel yerinde kaldı. Görünürde toprak var, gerçekte yok.
• Kısmi yenilemeler. Mutfak veya banyo yenilenirken üç uçlu prizler takılır, ama duvardaki iki telli kablo aynı kalır. Priz topraklı görünür, değildir. En sık karşılaştığımız tablo budur.
• Doğalgaz dönüşümü. Kombi montajı için topraklı hat istendiğinden çoğu dairede tek bir hat çekilmiştir. Kombi hattı topraklıdır, evin geri kalanı eski haliyle durur.
• Yaşlanan tesisat ve nem. Deniz tarafındaki dairelerde nem ve tuz, buat içindeki bağlantıları oksitler. Toprak iletkeni olsa bile direnç yükselir; yol vardır ama akım yeterince akmaz.

Evinizde topraklama var mı? Bakarak görebileceğiniz işaretler

Aşağıdakiler kesin sonuç vermez ama güçlü bir fikir verir. Hiçbiri için panoya veya prize müdahale etmeniz, kapak sökmeniz gerekmez; dışarıdan bakmanız yeterlidir.

Karıncalanma hissi kişiye, ayakkabıya ve zeminin nemine göre değişir. Kuru terlikle duran biri hiçbir şey hissetmezken, ıslak zeminde çıplak ayakla duran biri için aynı kaçak çok daha ağır sonuç doğurur. “Hafif çarpıyor ama alışırsınız” cümlesi bu yüzden yanlıştır.

Sahte topraklama: yaygın, kolay ve tehlikeli

Eski tesisatlı dairelerde üç uçlu priz takılırken, duvarda toprak teli olmadığı için priz içinde nötr ile toprak ucunun köprülendiğini çok görüyoruz. Bunun nasıl yapıldığını anlatmıyoruz; yapılmaması gereken bir işlemdir.

Neden yanlış olduğunu bilmek yeterli. Böyle bir düzende cihazın gövdesi nötr iletkenine bağlanmış olur. Nötr hattı bina girişinde ya da bir buatta gevşer veya koparsa, gövde doğrudan faz gerilimine gelir; üstelik tek bir cihazda değil, aynı şekilde bağlanmış bütün cihazlarda. Normal çalışmada bile nötr üzerinden geçen yük akımı gövdede bir gerilim oluşturur. Kaçak akım rölesi de bu düzende doğru davranmaz: gövdeye kaçan akım nötr üzerinden döndüğü için röle bir fark göremez. Evin bir bölümünde gerçek toprak varsa yük akımının bir kısmı o taraftan dolaşır; bu kez röle sebepsiz atar.

Aynı mantıkla toprak ucunu kalorifer borusuna, su tesisatına ya da demir doğramaya bağlamak da çözüm değildir. Boru hattı plastik parçalarla bölünmüş olabilir, komşu daireye akım taşıyabilir. Fişin toprak ucunu kesmek veya ara adaptörle devre dışı bırakmak ise cihazın kendi korumasını iptal etmek demektir.

Topraklama gözle anlaşılmaz: ölçüm ne yapar?

Prizin üç uçlu olması, panonun yeni olması, sarı-yeşil bir telin görünmesi topraklamanın çalıştığını göstermez. Çalışıp çalışmadığı ancak cihazla ölçülür:

1. Süreklilik kontrolü. Prizdeki toprak ucu gerçekten pano barasına bağlı mı, arada kopukluk var mı.
2. Toprak direnci ve hat empedansı ölçümü. Kaçak durumunda akacak akım, koruma elemanını açtıracak büyüklüğe ulaşıyor mu. Tel bağlı olduğu halde direnç yüksekse sistem görev yapmaz.
3. Yalıtım ölçümü. Duvar içindeki kabloların yalıtımı sağlam mı, nemden zayıflamış mı.
4. Nötr-toprak ayrımının kontrolü. Tesisatta köprüleme yapılmış mı, hangi noktada.
5. Kaçak akım rölesinin tetikleme davranışı. Röle yalnızca test butonuyla değil, açma akımı ve açma süresi ölçülerek de sınanır.

Marketlerde satılan üç lambalı priz test soketleri fikir verir ama yanıltıcıdır: nötr ile toprağın köprülendiği bir prizde çoğu zaman “bağlantı doğru” gösterirler. Ölçümün bir kısmı pano içinde ve enerji altında yapılır; bu adımları evde denemeyin.

Topraklama eksikse ne yapılır?

Kapsam, eksikliğin nerede olduğuna göre değişir. Bazen daire içi bir iş çıkar, bazen bina ortak alanını ilgilendirir:

• Daire içinde: Panoya toprak barası konulması, hatların üç iletkenli kabloyla yenilenmesi, prizlerin değiştirilmesi. Bina tarafında toprak varsa iş çoğunlukla burada biter.
• Bina tarafında: Kolon hattına toprak iletkeni çekilmesi, ana panoda toplama noktası oluşturulması, temelde elektrot yoksa toprak elektrodu yapılması. Bu adım apartman yönetimini ilgilendirir.
• Öncelik sırası: Bina kararı beklenirken banyo ve mutfak gibi ıslak hacimler öne alınır. Metal parçalar arasındaki potansiyel farkını gideren dengeleme bağlantıları da bu aşamada konuşulur.

Çatı ve anten tarafı da bu resmin parçasıdır: anten direği, merkezi sistem kuvvetlendiricileri ve koaksiyel kablo blendajı topraklamayla doğrudan ilgilidir; bu yüzden uydu anten ve merkezi sistem hizmetimiz kapsamında da tesisatın toprak tarafına bakıyoruz. 2009’dan bu yana Karşıyaka merkezli çalışıyoruz; Bostanlı, Mavişehir, Çiğli ve Bayraklı dahil bölgedeki dairelerde pano, hat ve topraklama ölçümlerini yerinde yapıyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Evimde topraklama olup olmadığını nasıl anlarım?

Prizlerde yan taraflarda metal temas dilleri var mı, panoda sarı-yeşil iletken görünüyor mu diye bakabilirsiniz. Bunlar fikir verir ama kesin değildir; topraklı görünen prizin arkasında toprak teli olmayabilir. Kesin cevap süreklilik ve direnç ölçümüyle alınır.

Buzdolabına dokununca hafif çarpıyor, tehlikeli mi?

Evet, ciddiye alınması gereken bir belirtidir. Cihazın metal gövdesine akım kaçıyor ve akımın gidecek bir yolu bulunmuyor demektir. Cihazın fişini çekin, mümkünse o hattın sigortasını indirin. Bu noktadan sonrası ölçüm ve müdahale gerektirir.

Topraklama yoksa kaçak akım rölesi taktırmam yeterli mi?

Yeterli değildir ama korumasız kalmaktan iyidir. Röle, akım bir insanın vücudundan toprağa geçtiğinde de fark oluştuğu için devreyi keser. Ancak topraklama yokken arıza, biri cihaza dokunana kadar hiçbir belirti vermez.

Eski binada topraklama sonradan yapılabilir mi?

Yapılabilir. Bina tarafında toprak varsa iş daire içiyle sınırlı kalır. Kolon hattında ya da temelde toprak yoksa bina genelinde çalışma gerekir ve apartman kararı gündeme gelir. Kapsam, mevcut durum ölçülmeden belirlenemez.

Sadece kombi hattımda topraklama var, evin geri kalanı için yeterli mi?

Değildir. Toprak iletkeni yalnızca çekildiği hattı korur. Çamaşır makinesi, buzdolabı ve banyodaki cihazlar farklı hatlardaysa korumasız kalır. Bu tablo doğalgaz dönüşümü yapılmış eski dairelerde çok yaygındır.

Televizyonun anten girişine dokununca kıvılcım çıkıyor, sebebi ne?

Genellikle cihazlarla anten hattı arasındaki potansiyel farkından kaynaklanır ve topraklama eksikliğinin işaretidir. Bu durum cihazın giriş katına zarar verebilir; sonradan çıkan görüntü ve ses arızalarında televizyon tamiri hizmetimiz devreye girer. Kalıcı çözüm için hem cihaza hem tesisata bakmak gerekir.

Elektrik arıza ve tesisat servisiBelirtiler, yaptığımız işler ve hizmet bölgemiz